Uitgeverij W.v.d Oever
Lange Brugstraat 9 4871 Cl Etten-Leur 076-5015160 wvdoever@gmail.comIn het Polen van circa 1850 vergadert een raad van rabbijnen over de vraag, wie ze naar Philadelphia zullen sturen om de daar levende joodse gemeente uit de brand te helpen met een nieuwe rebbe. De opperrabbijn zorgt ervoor dat Avram Belinksi op weg kan gaan naar Amerika, ondanks de tegenwerpingen van zijn collegae.
In Amerika aangekomen mist Avram de boot naar San Francisco. Twee oplichters, de Diggsbroers, maken misbruik van zijn goedheid. Hij betaalt voor hen 50 dollars om hun wagen en paarden terug te kopen en mag als tegenprestatie met de twee mee naar San Francisco. Onderweg slaan ze hem in elkaar en gooien hem uit de wagen. Hij is al zijn bezittingen kwijt inclusief het thoraschild. Op de weg gegooid loopt hij in zijn ondergoed terug en vindt een aantal van zijn kleren terug. Daar vindt hij ook de uitgeklede thorarol, die voor de dieven waardeloos is.
Avram denkt landgenoten aangetroffen te hebben na een eind gelopen te hebben. Het zijn echter Amish die zich over hem ontfermen. Hersteld spreekt hij zijn gebeden buiten uit. De Amish bieden hem het geld voor een treinkaartje naar Akron. In de trein bevindt zich Tommy, die zich ontpopt als treinrover.
“Achter u staat een man met een geweer die niet herkend wil worden. Wie zich omkeert, gaat eraan.”
Avram die naar het toilet was toen de overval plaatsvond, komt terug terwijl iedereen nog met zijn handen achter het hoofd zit. Hij denkt dat het een spelletje is. Hij heeft Tommy niet aan het werk gezien.
Om in zijn levensonderhoud te voorzien meldt hij zich bij een maatschappij, die spoorwegen aanlegt. Van het verdiende geld koopt hij een paard om naar San Francisco te kunnen reizen.
Onderweg eten wasbeertjes zijn eten op, loopt zijn paard weg. Als hij dat weer terug heeft, probeert hij fazanten handmatig te vangen en met een stok vissen te spiezen. Tommy komt langs en schiet enkele vissen in het water. Samen eten ze de vissen op.
De Frisco Kid laat de rabbi de volgende dag niet in de steek en zegt hem de toges van zijn paard in de gaten te houden, tot hij zegt dat het anders kan. In een onbekend stadje slapen ze in het hooi van een stal in. Avram zegt dat hij de volgende ochtend door moet, ondanks de sneeuwstormen die er aan zitten te komen. “Ik ga niet mee”, zegt Tommy.
“Dank je voor alles wat je deed, tot ik je het hardst nodig had,” intimideert Avram de cowboy.
De volgende ochtend gaat de Kid toch mee de sneeuwstorm in. Avram zegt: “In de Talmoed staat: “Zoek jezelf een meester. Dat heb ik gedaan. Maar misschien denkt de meester: had ik maar een andere leerling!”
Ze komen inderdaad in een sneeuwstorm terecht en hebben elkaars warmte nodig om niet te bevriezen. Vervolgens doorstaan ze de woestijn en de hitte. Avram is verbaasd over de openheid van de dorpen. Terwijl Avram wat eet, berooft de Frisco Kid de enige bank. “We hebben een bank beroofd,” meldt hij als hij terugkomt. “Wij?” roept Avram als de kogels hen om de oren vliegen. Een posse wordt gevormd om hen te pakken te krijgen. De beide voortvluchtigen hebben over de zaak ruzie en vechten met elkaar. Als de posse nadert, begrijpt Avram dat ze ook hem zullen hangen als ze hem te pakken krijgen. Ze weten de posse te misleiden. ‘s Avonds deelt Tommy het geld. Avram neemt het aan en zegt: “In de volgende stad stuur ik het terug.”
(0.57) De volgende ochtend deelt Avram na het gebed mee dat hij niet op zaterdag paard rijdt. Het is sabbath. Ondanks de tegenwerpingen van Tommy weigert Avram te rijden. Tommy blijft toch bij hem. Ze moeten wachten tot de zon ondergaat achter een hoge berg, terwijl de posse hen weer angstvallig dicht op het spoor is. Dan speren ze weg. “Dit was de langste dag van mijn leven,” verzucht de Frisco Kid.
Na drie dagen reizen merken indianen hen op. Ze vluchten weg en weten zich ternauwernood te redden. Verstopt in een smalle kloof beseft Avram dat hij zijn thorarol kwijt is, hij draait zich om om de rol te zoeken. Dus worden ze gegrepen door de indianen. Aan een paal gebonden zingt Avram een jiddisch lied. Het opperhoofd gaat een gesprek met hem aan.
(1.01) “Wil je alles ruilen voor je thora?”
“Ja”
“Ook je leven en pijn?” Avram kijkt achterom en ziet het vuur branden. “Ook dat,” geeft hij toe.
“Zelfs je mes?”
“Ik heb geen mes.”
Verbazing alom. “Als ik de thora teruggeef, wil jij dan je ziel louteren door het vuur?”
“Ja,” is het berustende antwoord.
“Als ik je laat gaan, mag ik dan je thora houden?”
“Nee!”
“Rabbi zonder mes, je bent een dapper mens.”
Het opperhoofd laat hem gaan en geeft een feest. Daarbij is er een discussie over God en het feit dat het nog steeds niet regent. “Dat is zijn departement niet,” is de lakonieke reactie van Avram.
“Hij geeft ons kracht als wij lijden,
Mededogen als we alleen maar haten,
En moed als we blind als muizen rondscharrelen. Maar hij maakt geen regen,” zegt hij over zijn joodse God.
Dan barst er ineens een onweer met veel regen los. “Soms kan hij zich ineens bedenken,” reageert Avram.
“Wat doen joodse mensen als ze blij zijn?” vraagt het opperhoofd. “Dansen.”
“Doe maar voor”.
Avram laat de indianen een jiddische dans uitproberen. Het wordt een multiculturele happening. Van dansen raakt Avram in trance, raakt eveneens bewusteloos en wordt wakker, ziet eerst een katholiek kruis, dan een broeder. Hij denkt in de hemel en dood te zijn. Hij is echter door trappisten verzorgd in hun ziekenbarak. De trappisten spreken niet en Avram vraagt zich vertwijfeld af: “45 jaar zwijgen, hoe kun je zolang leven zonder iemand een vraag gesteld te hebben?”
In een nieuwe stad aangekomen gaat de Frisco Kid in bad, zich bezatten en naar de hoeren. Buiten wacht Avram. Tot hij door de sheriff naar de saloon wordt gestuurd. Daar ontdekt hij de twee mannen die hem eerder beroofd hebben. Hij loopt op hen af en trekt het thoraschild van de hals van een van hen. Vervolgens vraagt hij zijn 200 dollars terug. Hij wordt geslagen en blijft terugkomen. Terugkerend uit de kamer van een hoertje redt de Frisco Kid hem en geeft hem zijn geld terug.
Bij de zee legt de Kid Avram de weg naar San Francisco uit en zegt: “Je kunt het verder alleen wel. Ik moet weg.”
“Waarom?”
“Ik moet mensen zien, banken beroven is mijn broodwinning.”
“Wie moet er dan getuige zijn als ik trouw?”
“Dat moet een van je joodse vrienden doen. Daar neem je je beste vriend voor.”
“Maar jij bent mijn beste vriend!”
“Ik je beste vriend?”
“Je bent mijn enige vriend.”
“Ik heb nog nooit een beste vriend gehad,” stelt de Kid enigszins ontroerd vast.
1.25) Ze zwemmen in zee en stoeien op het strand. Dan dagen de broers Digg op en trappen de thora in het vuur, terwijl de twee dekking zoeken. Avram bedenkt zich geen moment en rent naar het vuur om de thorarol te redden. Ondertussen raakt de Kid gewond, na een tegenstander uitgeschakeld te hebben. Beider wapens zijn leeg. De Kid roept Avram toe het pistool te pakken dat even verderop in het zand ligt. Hij pakt het voor de overgebleven broer Digg het pakt. Avram blijft echter aarzelen om te schieten, terwijl Digg op hem af komt. Als Digg een uitval doet naar een ander pistool, haalt Avram de trekker over. Digg sterft. Vervolgens helpt hij de Kid om de kogel uit zijn schouder te verwijderen. Bij het vuur gedraagt hij zich vreemd.
Ze zijn nu vlakbij de plek van de joodse gemeente en Avram loopt met de thorarol naar het huis van meneer Bender, de voorzitter van de joodse gemeente. De deur gaat echter open als hij de rol weg wil zeggen en de dochter Rachel verschijnt. Avram vertelt een verward verhaal en ziet Rachels ogen en is straalverliefd.
De Kid en Avram zitten in de saloon te eten. Avram weigert nu rabbi te worden en Tommy reageert woedend: “Dat wil ik niet meer horen. Na alles wat ik gedaan heb om je hier te krijgen. Hij had ons allebei doodgeschoten, stommeling.”
Avram wanhopig: “Toen die mannen op je schoten, ging ik de thora redden.”
“Nou en. Dat snap ik best. Jij bent een man Gods.”
“Ik dacht niet aan God. Ik deed het niet om God. Ik weet niets van God. Ik dacht om een boek. Ik gaf meer om een boek dan om mijn beste vriend. Kun je dat begrijpen? Ik wil je niet beledigen, maar… ik koos voor een stuk papier en niet voor jou.”
“Ik vergeef je.”
“Ik ben een goed mens, maar geen rabbijn. Tommy, ik ben geen rabbijn.”
“Jij bent een rabbijn. Ik ben een bankrover, een gokker, een hoerenloper, dat ben ik. Jij bent een rabbijn. Je rolt in de modder, je gaat op je gat, je rijdt fout, maar op je gat, in de modder, je bent en blijft een rabbijn. Dat ben je!”
De uitbarsting van de Kid doet Avram huilen. Dan komt de joodse gemeente binnen.
1.40) Eerst denken ze dat Tommy de rabbijn is. Meneer Bender zegt tegen Avram, als hij zich bekend maakt: “Je ziet er niet uit als een rabbijn.”
Waarop Avram woest reageert: “Ik heb net 3000 mijl gereisd. Ik dank het mijn beste vriend dat hij mij erdoor gesleept heeft. Ik heet Avram Belinsky en ik kom uit een dorpje in Polen. Oordeel niet naar het uiterlijk!”
Het laatste stuk van de film gaat over de boer van de rover, die Avram in een duel uitdaagt, maar Avram wil niet schieten. De Kid redt hem door de ander neer te schieten en Avram lost het vervolgens vreedzaam op.
In de hoofdrol: Gene Wilder en Harrison Ford.
Beoordeling
Het optreden van Gene Wilder als Avram de rabbi is erg vermakelijk, maar eronder ligt ook veel ernst. Het is een typisch joodse levenshouding die Wilder wegzet. In de diverse fragmenten komen verschillende joodse elementen duidelijk naar voren: het belang van de sabbath, de thora, solidariteit en vragen stellen.
Het fragment bij de indianen maakt het nodige duidelijk over het belang van de thora - hij geeft desnoods zijn leven ervoor - en wat God voor de jood Avram betekent: in ieder geval geen regenmaker.
Het fragment over de sabbathsheiliging - als hij weigert te rijden ondanks de nabijheid van de posse - kan gekoppeld worden aan vele voorbeelden van joodse verhalen over mensen die weigerden de wet te overtreden ondanks de bedreiging met de dood: denk aan het oudtestamentische verhaal van de moeder en haar zeven zonen die weigerden varkensvlees te eten.
De vraag: thora of mens komt vooral naar voren in de scènes op het strand. Ik laat de video zien vanaf het verhaal over de vriendschap tot aan de heftige discussie in de saloon over het rabbi zijn van Avram. Wat hier gebeurt, is in mijn ogen de ontwikkeling van een fundamentalistische jood naar een jood, die vrijer omgaat met zijn wetten. Ten diepste komt hier naar voren dat de mens niet gemaakt is om de wet, maar de wet om de mens. Een gedachte die de jood Jezus ook al eens duidelijk geformuleerd heeft.
- Vragen die de leerlingen gesteld kunnen worden, zijn:
- wat gebeurt er nu precies hier?
- wat denk je ervan?
- leg dit verhaal naast een fundamentalistische kijk op het jodendom
- kun je proberen uit te leggen waarom iemand aan de thora de voorkeur boven een mens kan geven, in de volste overtuiging het goede te doen?
Binnen lessen over de joodse levensvisie kunnen de diverse fragmenten met enkele vragen erbij uitstekend dienst doen. Mogelijk als voorbeeld van de taaldimensie, de rituele dimensie en de ethische dimensie.