Uitgeverij W.v.d Oever
Lange Brugstraat 9 4871 Cl Etten-Leur 076-5015160 wvdoever@gmail.comHet maakbare lichaam [Te Denken Geven 3, pagina 27-41]
Een belangrijk onderdeel van het derdejaarsprogramma in TDG3 is ‘het maakbare lichaam’. Alle leerlingen weten hoe sterk zij gefocused zijn op hun uiterlijk en de vorm van hun lichaam. Dat alles heeft de nodige levensbeschouwelijke consequenties. Daar willen we aandacht aan besteden in deze lessen.
Opzet
De nummers verwijzen naar de hoofdstukken binnen TDG3. De opzet van de lessenserie is als volgt:
10. Zoeken naar zekerheid: het maakbare lichaam
De leerlingen bevinden zich in een leeftijdsfase waarin zekerheid op de eerste plaats staat. Iedere leerling wil zekerheid, wil weten dat zhij doet wat hem/haar zekerheid geeft. Vandaar dat de peergroup zo sterk is: wil je zeker zijn, dan moet je zeker niet buiten de groep vallen. Alles wat er toe bijdraagt dat je binnen de regels van de groep blijft, is belangrijk. Dodelijk is het als men denkt dat je buitenbeentje bent.
* We beginnen met een bordassociatie over zekerheid en onzekerheid, laten de leerlingen erop los associëren en pogen vervolgens enkele conclusies te laten trekken.
* We tonen enkele youtube filmpjes, waarin mensen met behulp van Photoshop bewerkt worden tot aantrekkelijke mensen en stellen er enkele vragen bij.
* We maken duidelijk dat levensbeschouwingen onder andere als functie hebben om mensen een plaats toe te wijzen in de samenleving. Dat laten we zien aan het voorbeeld vanThirteen, de film die we eerder bij de lessen over ethiek hebben gebruikt. Maar er zijn ook andere vormen te vinden, denk maar aan de manier waarop blanken en zwarten in een apartheidssamenleving met elkaar omgaan.
* We laten een tiental minuten uit Zomergasten met Linda de Mol zien, waarin ze uitdrukkelijk aangeeft voor plastische chirurgie te hebben gekozen vanwege onzekerheid. Vervolgens zien we nog een onderdeel uit de documentaire van Sunny Bergman, waarover Linda erg lyrisch is.
* De leerlingen reageren op het getoonde fragment.
11. De terreur van de schoonheidsmythe
Met het oog op de tweede fase willen we leerlingen ertoe brengen om actief en begrijpend met teksten om te gaan. In de komende jaren zullen ze dat in toenemende mate moeten doen en het is nu al belangrijk om er mee te beginnen en niet pas in de tweede fase.
We hebben daarvoor ons gebaseerd op het Cornell Notetaking System, waar ik al eerder over geschreven heb in LIA 89.
Het is geen gemakkelijk artikel en het zal voor veel leerlingen hard werken zijn.
Er wordt een vergelijking gemaakt tussen het in de DDR gangbare systeem van de indoctrinatie door de Stasi die de Oostduitse burgers deed geloven dat ze in het paradijs leefden, ondanks de duidelijk andere werkelijkheid, en de in het Westen gangbare schoonheidsmythe die meer dan de helft van de westerse vrouwen doet hongerlijden omwille van een lichaam dat ze nooit zullen krijgen.
* De klas leest gezamenlijk de tekst per paragraaf. De leerling heeft in het boek aan de buitenzijde de mogelijkheid om vragen te formuleren, zowel technische als kritische, die dieper op de tekst kunnen ingaan. Onderaan de pagina is ruimte om de inhoud van die pagina in enkele zinnen samen te vatten.
* We merkten dat het de leerlingen veel moeite kostte om er iets behoorlijks van te maken. Daarom hebben we ook niet het onderste uit de kan willen hebben, maar verwachten wel dat de leerling aan de buitenzijde van de pagina opmerkingen gemaakt heeft. Al is het maar een lijstje met woorden die zhij niet snapt, dan is er tenminste al enige actieve werkzaamheid geweest. Als je de leerling vraag, of hij alles snapt wat er staat en het antwoord is nee, zegt de docent: “dan schrijf je die vraag op!”
* Leerlingen zijn zo gewend om alles voorgekauwd te krijgen dat ze aanvankelijk moeite hebben om zich de actieve kritische houding eigen te maken. Maar door deze werkvorm op regelmatige momenten terug te laten komen, kan er een klimaat geschapen worden, waarin de leerling begrijpt dat het uiteindelijk met zijn eigen leerproces bezig is en niet met het volgen van de kunstjes van de docent.
* Om het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken te oefenen, vragen we de leerlingen één zin op te schrijven, die een belangrijk onderdeel van de pagina samenvat. Vervolgens vragen we meerdere leerlingen hun zinnen voor te lezen en maken duidelijk welke zinnen de moeite waard zijn om onderaan neergeschreven te worden.
* De tekst valt uiteen in een zestal paragrafen, waarin steeds de vergelijking gemaakt wordt:
- Het spook van het communisme tegenover het spook van de schoonheidsmythe
- Onderdrukking van de Oostduitsers tegenover de onderdrukking van de lijnende vrouwen
- De propaganda van de Stasi tegenover de propaganda van de media die vrouwen allerlei beelden voorhouden
- De morele druk van het partijapparaat tegenover de morele druk die dikke mensen ondergaan
- Het held van DDR worden tegenover het heldin zijn als je je aan je gewicht weet te houden
- Het de natuur geweld aandoen door met menselijke zwakheden geen rekening te houden tegenover het onnatuurlijke lijnen dat uiteindelijk een jojo-effect geeft.
* Aan het eind van het artikel staat een reeks met vragen die over het artikel gaan. Als de tekst op de aangegeven manier is behandeld moeten de meeste vragen snel beantwoord kunnen worden.
* Wil je daar niet te veel tijd aan besteden, dan kan de docent ook vragen stellen als
- Wat is je in deze tekst als belangrijkste opgevallen?
- In hoeverre ben je het eens met de vergelijking?
- Hoe negatief sta je zelf tegenover de schoonheidsmythe?
- Welke vragen heb je zelf bij het artikel?
* Wie snel een overzicht wil krijgen van wat de leerlingen hebben opgestoken, kan de goed-fout toest maken die voor de gebruikers van de methode beschikbaar is. De docent kan de tekst klassikaal laten maken op papier en die dan gezamenlijk bespreken. Zhij kan ook de digitale versie gebruiken die op internet beschikbaar is. Dan kan de docent bij aanwezigheid van een beamer in de klas de toets projecteren en de leerlingen laten invullen om de gegeven antwoorde daarna te bespreken. De mogelijkheid bestaat ook om de toets als huiswerk mee te geven en er de volgende les even opterug te komen. Het gaat er onsmet name om dat de leerling inzicht krijgt in de mate waarin de gebruikte studiemethode effect heeft gesorteerd.
12. De wereld van beeld en manipulatie
In dit hoofdstuk komen de manieren waarop er tegen het lichaam aangekeken wordt en de levensbeschouwelijke kanten ervan aan bod.
* Eerst hebben we een fragment uit Netwerk, waar in 2007 een viertal afleveringen over Lijf en leed werden uitgezonden. Deze aflevering focust op het lichaam als religie, waarin mensen het gevoel hebben hun lichaam te zijn in plaats van een lichaam te hebben. De gevolgen van deze levensbeschouwelijke verschuiving wordt in dit fragment goed duidelijk gemaakt.
* Het tweede deel van het hoofdstuk bevat enkele onderdelen van de documentaire ‘Beperkt houdbaar’ van Sunny Bergman, die in 2007 is uitgezonden. Op de gegevens en beelden uit die documentaire moeten de leerlingen reacties geven en kan een gesprek begonnen worden.
13. Ook jongeren worstelen er al mee
Hier wordt duidelijk gemaakt dat het maakbare lichaam niet beperkt is tot de oudere vrouw die een facelift nodig heeft, maar dat jonge meiden op vroege leeftijd al tot bijvoorbeeld borstvergrotende operaties besluiten.
* Kern van dit hoofdstuk is de onthutsende uitzending van Zembla onder de veelzeggende titel “Borsten voor je verjaardag”.
* In het hoofdstuk ook een kader met het levensbeschouwelijke dagboek van een leerlinge uit 2005, die een jaar met haar lichaam geworsteld heeft en daarna besloten heeft daar niet in mee te gaan.
* Ook het positievere verhaal van de Nederlandse paspop, die nu gelukkig weer in de richting van maat 38 en 40 gaan, is hierin opgenomen.
14. Een andere manier van kijken
Het slothoofdstuk van ‘Het maakbare lichaam’ gaat over de alternatieven die er bestaan om niet in de val van de schoonheidsmythe te trappen.
* Enerzijds is er de mogelijkheid om nieuwe beelden te creëren, die als tegengif kunnen dienen tegen de Photoshopbeelden van de media. We hebben daarvan drie voorbeelden: een uit de documentaire van Sunny Bergman met buikdansende vrouwen en vrouwen die samen een haman bezoeken. Vervolgens een fragment uit de Britse serie ‘How to good naked en we sluiten af met de reclame van Dove met gewone vrouwen.
* Na de bespreking van deze beelden laten we een aflevering zien van ‘Say no to the knife’, waarin Sofie Hilbrand een vrouw volgt, die een veranderingswens heeft, maar die een gesprek heeft met een stylist, een psycholoog en een bezoek brengt aan de operatiekamer in een plastische chirurgiekliniek om vervolgens te besluiten of ze ja of nee tegen het mes zegt. Het zoeken naar zekerheid, dat de basis is van veel van deze keuzes komt hierin goed naar voren.
* Een tweede manier is om aandacht te geven aan het versterken van je zelfbeeld, waarin we terugkomen op het verschil tussen ‘ik heb een lichaam’ en ‘ik ben mijn lichaam’. Enkele oefeningen worden als mogelijkheden gegeven.
* De afronding van het geheel is allereerst een opstel aan de hand van een aantal richtvragen met als duidelijke eis dat in het stuk de beelden en teksten die we in de afgelopen lessen hebben besproken en die in hun aantekeningen dienen te staan terugkomen. De leerlingen mogen wat ons betreft gebruikmaken van hun aantekenschrift, maar niet het boek gebruiken.
* Vervolgens is er nog een keuze uit 6 min of meer creatieve opdrachten, die samen met de eerste naar de ELO opgeladen dienen te worden.
Aan het eind zullen we de leerlingen zeker vragen wat ze zelf vinden van het feit dat we redelijk lang stilstaan bij dit onderwerp. Met name de vraag of de jongens er wat mee kunnen willen we graag beantwoord hebben.
De resultaten van deze leerlingevaluatie zullen we zeker meenemen in de uitwerking voor volgend jaar.