Uitgeverij W.v.d Oever
Lange Brugstraat 9 4871 Cl Etten-Leur 076-5015160 wvdoever@gmail.comOmdat ons project ‘Het kwaad in beeld’ veel teksten heeft, waarover de leerlingen moeten reflecteren, was het een verademing een documentaire tegen te komen, die min of meer wetenschappelijk ingaat op een versie van het kwaad, namelijk het geweld, dat mensen naar elkaar toe uitoefenen. In de BBC-documentaire kan geweld gemakkelijk vervangen worden door kwaad om een aantal interessante zaken te ontdekken.
We beginnen de gesprekken met een tekst, die aangeeft dat over het kwaad in de geschiedenis van het westen globaal twee visies hebben gedomineerd. De eerste is die van Pelagius, de tweede die van Mani. We vragen de leerlingen na te denken over deze twee modellen en aan het eind van het project er ook een eigen reflectie over te maken. In mijn V5 is er na de documentaire stevig gediscussieerd over de verschillende experimenten die erin aan de orde komen.
Hieronder de samenvatting van de documentaire, zodat je kunt beoordelen of het iets voor jouw lessen is.
Michael Portillo onderzoekt op verschillende manieren de vraag wat een mens tot extreem geweld drijft. “Mensen zijn geschokt en tegelijk gefascineerd door geweld. Geweld is universeel, in alle culturen aanwezig.”
• Hoe ontstaat het? Is het aangeleerd of gebeurt het instinctief? Portillo zegt dat zijn ouders hem geleerd hebben een conflict vreedzaam op te lossen. Ik heb geen affiniteit met geweld, zelfs niet als het tot amusement dient, zoals bij bokswedstrijden.
• Eerste onderzoek: in de Andes in Bolivia. Hij gaat naar een plaats waar geweld wordt aangemoedigd als een manier om de vrede te bewaren. Indianen komen op het jaarlijkse feest van het geweld bijeen om de conflicten die in de loop van het jaar zijn ontstaan uit te vechten. De krijgerstraditie vraagt dat iedereen leert vechten, ook vrouwen en kinderen.
De mensen vechten volgens bepaalde regels, maar gaan nooit naar het ziekenhuis om behandeld te worden, dat zou laf zijn. Soms eindigt het met de dood.
Het feest van de Tinku, de ontmoeting, is ook een oogstfeest: het bloed dat vergoten wordt is tegelijk een offer aan Moeder Aarde.
Dr. Maria Couppis doet onderzoek naar de invloed van deze traditie op de hersenen van mensen. “Onze hersenen worden door de omgeving gevormd. Wanneer een kind of zelfs een volwassene iets doet, wat door leeftijdsgenoten en ouderen aangemoedigd of beloond wordt, blijft dat deel uitmaken van hun gedrag.”
• Portillo: “De menigte wou echt bloed zien, Heel opmerkelijk. Maar hetzelfde heb ik in Nottingham gezien, bij het kooivechten. We zijn dol op contactsporten, op geweld in videospelletjes en films. Onze drang naar geweld is onderdrukt in een samenleving doe geweld afzweert, maar iets in onze hersenen zorgt ervoor dat we het opwindend vinden.”
• Couppis: “Agressie is ons ingebakken, Het maakt deel uit van onze evolutie. Het is een van de oudste factoren die een mens tot een dier maken. Het is nodig om te overleven, om land, eten en water te veroveren. Het is een belangrijk onderdeel van onszelf, het zit ook in jou. Want in een situatie waarin je ongestraft geweld kan gebruiken zou je er plezier aan beleven. Wij zijn geprogrammeerd om agressie leuk te vinden. Wanneer we vechten, activeren we het genotscentrum in onze hersenen.
Net als bij seks en drugs komt er dopamine vrij. Net als met seks en met drugs is er een groep individuen die ten prooi valt aan de kracht van dat genot.
Portillo: “ Wat is de remmende factor die de meerderheid van de mensen belet om agressie uit te oefenen?” Hij bezoekt een school in West-Londen, waar kinderen van drie bijeen zitten die hun agressie niet onder controle kunnen houden. Michael plaatst een step in het klaslokaal en als de kleuterleider weg is gaan de kinderen met elkaar in de clinch om de step te kunnen bemachtigen. Tot drie jaar zijn de emotionele impulsen oppermachtig in de hersenen. Als de hersenen zich verder ontwikkelen en de prefrontale cortex ontstaat, kan de agressie bedwongen worden. De kinderen leren te delen en dat vermindert de agressie.
De prefrontale cortex kan beschadigd worden door een sportblessure of na een auto-ongeluk, maar ook door drugs, alcoholmisbruik en depressies. We vertrekken allemaal van een basispersoonlijkheid, waarin mogelijk al veel agressie zit. Als de persoon geleerd heeft die te controleren, kan het gebeuren, dat na beschadiging van de prefrontale cortex iemand een geweldsuitbarsting krijgt, die niet voorzien was. Dan is hij niet meer in staat om de agressie die hij tevoren heeft weten te controleren te beheersen.
Als gevolg van die wetenschappelijke gegevens wil Michael weten waar hij zit in het spectrum van geweld.
Hij ondergaat een test bij dr. Ireland. Ze stelt hem een aantal vragen en vervolgens krijgt hij een kleurentest te maken. Daarna moet hij van foto’s melden hoe vriendelijk of vijandig zij zijn. Michael blijkt een gemiddeld agressieniveau te hebben.
De volgende stap is een verblijf van zestig uur in een kamer met twee huilende babies. Slaapgebrek kan ook tot agressie leiden. Na 50 uur is M. uitgeput. Na 60 uur wordt het agressieniveau met de eerdere test die hij deed gemeten.
De gezichtentest deed hem neutrale gezichten vaker als agressieve gezichten zien. Wat ook gebeurt voordat we tot agressie zelf overgaan.
Het doet hem meer begrip opbrengen voor de zogenaamde passiemoord.
Michael komt tot de slotsom dat de meeste moorden niet uit passie of slaapgebrek gebeuren, maar omdat mensen ervoor gekozen hebben een einde aan het leven van de ander te maken. Hoe is dat mogelijk, dat gewone mensen in staat zijn om mensen die eerder hun buren en soms vrienden waren te doden?
Hij ontmoet een ex-kindsoldaat uit Soedan, Emmanuel Jal. Na de aanval van de Arabische milities op zijn dorp wordt hij van zijn moeder gescheiden en is ervan overtuigd dat ze dood is. Iemand zal door voor moeten boeten. In Ethiopië wordt hij lid van de SLA-militie een anti-moslimorganisatie en wordt de haat in hem gewekt door de hersenspoeling die hij ondergaat. Hij gaat geloven in een ideologie die doelbewust moorden als uitgangspunt neemt. Wie de beweging in de weg stond, schiet je dood, al is het je vader of je moeder. De beweging is belangrijker dan je familie, het volk is primair.
Gevangenen werden soms gruwelijk verminkt en Jal zegt dat die wraak zoet smaakte. Het gevoel dat je je vijand te pakken hebt, op dat moment ben je gelukkig.
Jal denkt dat een vreedzaam mens tot moorden in staat is onder druk en als hij in een idee gaat geloven, waarvoor hij gehersenspoeld wordt.
Kan ik geloven dat een idee mensenlevens waard is?
Hij ondergaat daarvoor het Milgramexperiment. De deelnemers hebben een positief beeld van de wetenschap, het is een soort ideologie. Ze geloven dat de wetenschap in essentie goed en nuttig is. De meerderheid ging tot de 450 Volt omdat het experiment er om vroeg.
Portillo komt tot de conclusie dat het geweld niet een uitwendige kracht is, maar dat het een werkelijkheid is die in ieder van ons aanwezig is.
Hij is van pelagiaan een manicheïst gworden.
BBC documentaire
uitgezonden op Canvas 9 juni 2009
Lengte 51 minuten.